Anahtar Kelimeler
politik okuryazarlık
bireysel barış
sosyal bilgiler eğitimi
Nasıl Atıf Yapılır
Özet
Bu araştırma, Yatılı Bölge Ortaokullarında (YBO) öğrenim gören öğrencilerin politik okuryazarlık düzeyleri ile bireysel barışa yönelik tutumları arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamıştır. Politik okuryazarlık; eleştirel düşünme ve demokratik katılım becerilerini kapsarken, bireysel barış empati, hoşgörü ve şiddetsiz iletişim gibi becerileri içermektedir. Bu iki kavramın yatılı okul öğrencileri bağlamında birlikte ele alındığı çalışmaların sınırlı olması nedeniyle, araştırma literatüre katkı sunmaktadır.Araştırma, nicel araştırma deseni kullanılarak Sivas ilindeki sekiz YBO’da öğrenim gören 182 öğrenci ile yürütülmüştür. Öğrencilerin politik okuryazarlık düzeyleri ve bireysel barışa yönelik tutumları belirlenmiş; cinsiyet ve sınıf düzeyi gibi değişkenlere göre farklılık gösterip göstermediği incelenmiştir. Ayrıca iki değişken arasındaki ilişki korelasyon analizleriyle ortaya konmuştur.Bulgular, öğrencilerin politik okuryazarlığa ilgi duyduklarını ve medya kullanım düzeylerinin yüksek olduğunu göstermiştir. Ancak sosyal etkileşim, demokratik katılım ve barışçıl tutumlar açısından yeterli gelişim göstermedikleri belirlenmiştir. Özellikle farklı görüşlere saygı, sosyal sorumluluk ve barışçıl iletişim becerilerinde düşük düzeyler görülmüştür. Politik okuryazarlık ile bireysel barış arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunurken, sınıf düzeyine göre anlamlı farklılık tespit edilmemiştir. Bazı alt boyutlarda erkek öğrencilerin daha yüksek puan aldığı görülmüştür.Sonuç olarak, politik okuryazarlık ile barışçıl tutumların ilişkili olduğu ancak yatılı okul ortamının bu becerilerin gelişimini desteklemek için yeterli demokratik katılım ve sosyal etkileşim ortamı sunamadığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu nedenle eğitim politikalarının ve öğretim programlarının öğrencilerin sosyal ve duygusal gelişimlerini destekleyecek şekilde yeniden düzenlenmesi önerilmektedir.
Referanslar
Ak, L., & Sayıl, F. M. (2006). Yatılı, taşımalı ve normal eğitim yapılan ilköğretim okulu öğrencilerinin davranış-uyum sorunları, okullarına ilişkin tutum, algıladıkları sosyal destek ve okul başarıları arasındaki ilişkiler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 6(2), 271–300.
Akçay, G. (2023). Ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile politik okuryazarlık becerileri arasındaki ilişki (Yüksek lisans tezi, Bülent Ecevit Üniversitesi).
Akhan, O. (2011). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının politika bilimine yönelik eğilimlerinin belirlenmesi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi).
Akuş, C. (2022). Yatılı bölge ortaokulunda okuyan öğrencilerin umut düzeyleri ile akademik özgüven düzeyleri arasındaki ilişki (Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi).
Akyol, C. (2015). Sekizinci sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersindeki barış eğitimi algılarının incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi).
Aslan, D. C. (2019). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin eleştirel düşünme düzeylerine yönelik algılarının belirlenmesi (Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi).
Atmaca, Y., & Berkant, G. H. (2013). Altıncı ve yedinci sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarının insan hakları ve demokrasi kavramları açısından incelenmesi. Turkish Studies, 8(12), 179–198.
Avcı, R. C., & Geçit, Y. (Yıl yok). Sosyal bilgiler öğretiminde politik okuryazarlık becerisinin yeri ve bu beceriye yönelik sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 290–313.
Aytekin, P. (2009). Yatılı ilköğretim bölge okullarının işleyişinin yönetici, öğretmen, öğrenci ve veli görüşleri doğrultusunda değerlendirilmesi (Diyarbakır ili örneği) (Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi).
Badlan, K. (2016). Explorations into young people’s political literacy (Doctoral dissertation, Anglia Ruskin University).
Balcı, A. (2013). Sosyal bilimlerde araştırma: Yöntem, teknik ve ilkeler (17. bs.). Pegem Akademi.
Bektaş-Öztaşkın, Ö. (2014). Barışa yönelik tutumlar ve günümüz dünya sorunlarına yönelik tutumlar arasındaki ilişkinin incelenmesi. Turkish Journal of Education, 3(3), 25–39.
Ceylan, F. A. (2022). Yatılı okulun sınıfsal farklılıklardan kaynaklanan eğitimdeki imkân eşitsizliğini “başarı açısından” gidermedeki rolü (Doktora tezi, Ankara Üniversitesi).
Clarke-Habibi, S. (2005). Transforming worldviews: The case of education for peace in Bosnia and Herzegovina. Journal of Transformative Education, 3(1), 33–56.
Christensen, L. B., Johnson, R. B., & Turner, L. A. (2015). Araştırma yöntemleri: Desen ve analiz (A. Aypay, Çev. Ed.; 4. bs.). Anı Yayıncılık.
Coşkun-Keskin, S., & Keskin, Y. (2009). Cumhuriyet dönemi ilkokul (ilköğretim 1. kademe) sosyal bilgiler ve onun kapsamına giren ders programlarında bir değer olarak “barış”ın yeri. Değerler Eğitimi Dergisi, 7(17), 69–92.
Coşkun, Y. (2012). İlköğretim programlarında barış eğitimi ve barış eğitimine ilişkin öğretmen görüşleri (Yüksek lisans tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi).
Çapar, D. (2019). İlkokul ve ortaokul öğrencilerinin “barış” kavramına ilişkin algılarının metaforlar yardımıyla analizi. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1), 79–91.
Çınar, M. (2019). Coğrafya lisans öğrencilerinin politik okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi).
Çolak, K. (2020). Küresel vatandaşlık ve küresel vatandaşlık eğitimi. İçinde C. Öztürk, Z. İbrahimoğlu, & G. Yıldırım (Ed.), 21. yüzyılda vatandaşlık ve vatandaşlık eğitimi (2. bs., ss. 11–36). Pegem Akademi.
Dağ, N., & Koçer, M. (2019). Türkiye’de politik okuryazarlık. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 13(19), 2152–2175.
Demir, S. (2011). Türkiye’de barış eğitimine bakış: Tanımlar, zorluklar, öneriler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(4), 1727–1745.
Denver, D., & Hands, G. (1990). Does studying politics make a difference? The political knowledge, attitudes and perceptions of school students. British Journal of Political Science, 20(2), 263–279.
Dewey, J. (1916). Democracy and education: An introduction to the philosophy of education. Macmillan.
Dursun, D. (2016). Siyaset bilimi (8. bs.). Beta Yayınları.
Ekinci, B. (2010). Diyarbakır’ın Eğil ilçesi ve köylerinde ilköğretim kademesinde görev yapan öğretmenlerin benlik saygıları, çatışma stilleri ve empati düzeylerine “barış eğitimi” programının etkisinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi).
Ennis, R. H. (1993). Critical thinking assessment. Theory Into Practice, 32(3), 179–186.
Erkuş, A. (2005). Bilimsel araştırma sarmalı. Seçkin Yayıncılık.
Ertürk, S. (1994). Eğitimde program geliştirme. Meteksan.
Eurydice. (2005). Citizenship education at school in Europe. https://tools.gcedclearinghouse.org/sites/default/files/resources/Citizenship_schools_Europe_2005_EN.pdf
Evans, R. W. (2011). The tragedy of American school reform: How curriculum politics and entrenched dilemmas have diverted us from democracy. Palgrave Macmillan.
Faiz, M., & Dönmez, C. (2016). Öğretmen adaylarının siyaset okuryazarlık düzeylerinin bazı değişkenlere göre incelenmesi. Journal of Human Sciences, 13(2), 3629–3642.
Galtung, J. (1967). Theories of peace: A synthetic approach to peace thinking. https://www.transcend.org/files/Galtung_Book_unpub_Theories_of_Peace_-_A_Synthetic_Approach_to_Peace_Thinking_1967.pdf
George, D., & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference (10th ed.). Pearson.
Günteke, B. N., & Aladağ, S. (2023). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin politik okuryazarlık ve sosyal katılım becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(15), 303–324.
Halçe, B. (2018). Barış eğitimi programının ilköğretim öğrencilerinin ayrımcılık eğilimlerine etkisi (Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi).
Harris, I. M., & Morrison, M. L. (2013). Peace education (3rd ed.). McFarland.
İnan, S. (2021). Siyaset okuryazarlığı: Yöneten birey olmak ve okullarda siyaset mümkün mü? Yeni İnsan Yayınevi.
Karaağaç, F. Ş. (2021). İlk ve ortaokul öğretim programlarında barış, insan hakları ve demokrasi eğitimi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 18(Eğitim Bilimleri Özel Sayısı), 4269–4301.
Karasar, N. (2004). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel Yayınları.
Karaseyfioğlu, F. (2023). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin politik okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi).
Kaya, B. (2010). Yatılı ilköğretim bölge okulu II. kademe öğrencilerinin bağlanma stillerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi).
Kefeli, S. (2005). İlköğretim uygulamalarının değerlendirilmesi: Normal, yatılı ve taşımalı ilköğretim okullarının karşılaştırılması (Mudurnu ilçesi örneği) (Yüksek lisans tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi).
Kenya Ministry of Education Science and Technology. (2014). Education sector policy on peace education. http://www.adeanet.org/portalv2/en/system/files/peace_education_policy_0.pdf
Kılcan, B. (2018). Bireysel barışa yönelik tutum ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Journal of History Culture and Art Research, 7(1), 398–413.
Lailiyah, N., Yuliyanto, M., & Pradhana, G. A. (2018). Youthizen, political literacy and social media. In E3S Web of Conferences (Vol. 73, Article 14005).
Mawarti, R. A., & Restuningsih, E. D. (2024). Strategy for strengthening political literacy of youth through political education based on social media. SHS Web of Conferences, 204, Article 03001.
MEB. (2012). Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul pansiyonları yönetmeliğinde değişiklik yapılmasına dair yönetmelik. Resmî Gazete.
MEB. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programsos4567Onayli.pdf
Önal, G., & Arsal, Z. (2015). İlkokul ve ortaokul öğretim programlarında barış eğitimi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(USBES Özel Sayı I), 176–191.
Özer, Z. (2006). Öfke. http://www.genetikbilimi.com/genbilim/ofke.htm
Peksöz, E. (2023). Yatılı bölge ortaokullarında okuyan öğrencilerin psikolojik sağlamlık düzeyleri ile algılanan sosyal destek düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi).
Peksöz, E., & Öztan Ulusoy, Y. (2024). Yatılı bölge ortaokullarında okuyan öğrencilerin psikolojik sağlamlıklarının ve sosyal destek algılarının incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 7(2), 408–431.
Reardon, B. A. (1988). Comprehensive peace education: Educating for global responsibility. Teachers College Press.
Schaverien, J. (2011). Boarding school syndrome: Broken attachments and hidden trauma. British Journal of Psychotherapy, 27(2), 138–155.
Sahibzada, H. E. (2020). An exploration of university teachers’ and students’ attitudes towards peace education. The Dialogue, 15(2), 85–93.
Salomon, G. (2002). The nature of peace education: Not all programs are created equal. In G. Salomon & B. Nevo (Eds.), Peace education: The concept, principles, and practices around the world (pp. 3–13). Lawrence Erlbaum Associates.
Sara, C. H. (2005). Transforming world views: The case of education for peace in Bosnia and Herzegovina. Journal of Transformative Education, 3(1), 40–46.
Sarkar, K., & Bhattacharyya, D. (2019). Attitude of teachers and students towards peace education. International Journal of Scientific Development and Research, 4(6), 362–367.
Sönmez, V. (2010). Sosyal bilgiler öğretimi ve öğretmen kılavuzu. Anı Yayıncılık.
Şan, S. (2019). Etkin vatandaş olma yolunda okuryazar olmak: Politik okuryazarlık ve hukuk okuryazarlığı. İçinde C. Öztürk, Z. İbrahimoğlu, & G. Yıldırım (Ed.), 21. yüzyılda vatandaşlık ve vatandaşlık eğitimi (ss. 219–238). Pegem Akademi.
Tarhan, Ö. (2016). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının siyaset kavramına ilişkin algılarının metaforlar aracılığıyla incelenmesi. Turkish Studies, 11(19), 873–890.
Tarhan, Ö. (2019). Ortaokul öğrencilerinin siyaset okuryazarlık düzeyleri ve temel siyaset bilimine ilişkin görüşleri (Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi).
Tarhan, Ö. (2020). Ortaokul öğrencilerinin siyaset okuryazarlık düzeyleri. Kastamonu Eğitim Dergisi, 28(6), 2243–2256.
Topçu, N. (2019). Yatılı bölge ortaokullarında öğrenim gören ergenlerin ebeveyne, akrana ve okula bağlanma düzeylerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi).
Türkiye İstatistik Kurumu. (2022). Kent-kır nüfusu istatistikleri. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Kent-Kir-Nufus-Istatistikleri-2022-49755
Ukpong, N. N. (2020). Influence of principals’ instructional leadership on teachers’ attitude towards teaching peace education. Nigerian Journal of Educational Administration and Planning, 14(4), 113–126.
Yavaş, M. (2021). Ortaokul öğrencilerinin politik okuryazarlık kavramlarına ilişkin bilişsel yapılarının kelime ilişkilendirme testi (KİT) aracılığıyla incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi).
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. bs.). Seçkin Yayıncılık.
Yıldırım, E. (2024). Yatılı bölge ortaokulu öğrencilerinin sosyal bilgiler dersine karşı tutumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (Sivas ili örneği) (Yüksek lisans tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi).
Yılmaz, T. (2017). Yatılı bölge ortaokullarının eğitimde fırsat ve imkân eşitliği açısından değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi).
Zaller, J. R. (1992). The nature and origins of mass opinion. Cambridge University Press.
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2026 Yunus Pektaş; Engin Zabun